Kowala
- Według legend wieś Kowala istniała już w XI w. Znajdował się tu podobno kościół, poświęcony przez św. Stanisława. Jednak te przekazy nie znajdują potwierdzenia w źródłach. Pierwszą pewną wzmianką o Kowali jest zapis z kościelnych spisów podatkowych z lat 1325-1327. Tam po raz pierwszy pojawia się nazwa wsi Chowale. W tym czasie istniał już w Kowali drewniany kościół pod wezwaniem św. Wojciecha. W kronikach Długosza (1470-1480) pojawia się już nazwa Cowalya Sthępoczina. W tym samym czasie w parafii Wolanów była już osada o nazwie Kowala Dusocina, pochodząca od nazwiska rycerza Pakosza Duszota. Ów rycerz był właścicielem obydwu Kowali. Dla odróżnienia obydwu miejscowości już w XV w. nazwano Kowalę Stępociną. Nazwa wsi wywodzi się od nazwy osobowej „Stępota”, pochodzącej od słowa stąpać. W końcu XV w. Kowala stała się własnością Pawła herbu Bogoria. Po nim osada przeszła w ręce rodu Łodziów. W 1569 r. Kowala liczyła 3 łany. Wieś zamieszkiwało zapewne 6 kmieci, na pewno zaś mieszkali zagrodnicy w liczbie 6 oraz jeden komornik. W tym czasie Kowala była własnością Anny Łodziny wdowy po Mikołaju. W drugiej poł. XVII w. wieś należała do Piaseckich, a po nich do Kamienieckich. Kowala nie stała się w tym czasie „gniazdem” rodowym żadnego z rodów, często zmieniając właścicieli. W początkach XVI w. w Kowali powstała szkoła parafialna. W XVII w. przy parafii w Kowali urządzono szpital, który przetrwał do poł. XVIII w. W 1606 r. na polach pomiędzy Kowalą a Guzowem rozegrała się bitwa między wojskami rokoszowymi Mikołaja Zebrzydowskiego wojewody krakowskiego, a armią koronną pod wodzą króla Zygmunta III, w której wojsko królewskie rozbiło rokoszan. W pierwszej poł. XVIII w. po Kamienickich dziedzicami Kowali zostali Gozdzcy herbu Doliwa. Kolejnym dziedzicem wsi został Andrzej Mokronowski (1713-1784), marszałek sejmu konfederackiego 1776 r., wojewoda mazowiecki 1781 r. W 1784 r. Kowalę kupił Jan Rogowski herbu Jastrzębiec szambelan królewski, porucznik wojsk polskich. Rogowski przystąpił do budowy nowej świątyni w Kowali, która już w 1790 r. została konsekrowana. Niestety w 1794 r. nowo powstały kościół spłonął od uderzenia pioruna. Niezrażony zniszczeniem kościoła Jan Rogowski rozpoczął budowę, już w innym miejscu nowego kościoła tym razem murowanego. Według źródeł kościelnych Jan Rogowski zmarł w 1801 r., jednak spisy szlachty galicyjskiej wymieniają Jana Rogowskiego jako szlachcica w 1804 r. Pewne jest, że Rogowski nie ukończył budowy kościoła, zrobił w 1806 r. to jego zięć Jan Nepomucen Jasiński mąż Eleonory z Rogowskich. Dnia 19 X 1806 r. nowa świątynia została konsekrowana przez biskupa Jana Kantego Lenczewskiego. W 1807 r. zmarła żona Jana Rogowskiego. W kościele znajdują się płyty z epitafiami Jana Rogowskiego i jego żony. Kowala w pierwszej poł. XIX w. należała do Jana Nepomucena Jasińskiego, zmarłego w 1858 r. Po śmierci Jana Jasieńskiego dziedziczką wsi została jego córka Klementyna Deskur wraz z mężem Józefem Deskurem. Tuż po powstaniu Kowala na mocy ukazu carskiego z 1864 r. została siedzibą gminy. W 1883 roku w Kowali stało 35 domów z 318 mieszkańcami. Obszar wsi wynosił 900 mórg ziemi dworskiej i 364 morgi ziemi chłopskiej. W gminie w tym czasie były dwie szkoły elementarne. Sąd pokoju dla gminy znajdował się w Wolanowie. Córka Deskurów Maria wyszła za mąż za Bukowieckiego. Od Bukowieckich w 1903 r. Kowalę kupił wdowiec Władysław Kuźnicki (1854-1909). Jego żona Maria z Sulgostowskich zmarła w 1893 r. zostawiając dwuletnią córkę Marię Sylwię. Wychowaniem córki zajęła się babka mieszkająca w Radomiu. Maria Sylwia Kuźnicka kształciła się w Radomiu. Gdy wybuchła I wojna światowa Maria Kuźnicka była w Sopocie. Jako poddana rosyjska była niepożądana na terenie Niemiec, wydalona z Niemiec przez Szwecję wróciła do Radomia. W 1915 r. wraz z babką wyjechały do Kijowa. Maria Kuźnicka wróciła do Kowali w 1919 r. i objęła zarząd majątku. Rok później wyszła za mąż za Aleksandra Colonne-Walewskiego. Maria Walewska była znanym społecznikiem. Działała w organizacjach kobiecych, religijnych była przewodniczącą powiatowych władz Koła Gospodyń Wiejskich. Jej zaangażowanie i pomoc innych ludziom wynagrodzono w 1928 r. odznaczając ją medalem Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości. Aleksander Colonny-Walewski, po ukończeniu gimnazjum w Radomiu studiował w Moskwie, po śmierci ojca w 1907 r. powrócił do kraju. W 1914 r. wcielono go do armii rosyjskiej. Po kampanii 1914 r. skierowano go do szkoły wojskowej na Kaukazie, po jej ukończeniu walczył na froncie kaukaskim. W 1918 r. został wzięty do niewoli przez bolszewików, ale zdołał uciec i dostał się do polskich oddziałów operujących na Wschodzie. Jako kurier udał się do Warszawy, okupowanej jeszcze przez Niemców. Po powrocie do kraju zamieszkał w Radomiu. Działał w Polskiej Organizacji Wojskowej, a od XI 1918 r. organizował armię polską w rejonie Radomia. W okrasie międzywojennym wspólnie z żoną brał czynny udział w organizacjach społecznych, angażując się również w życie religijne miejscowej parafii. Według spisu powszechnego z 1921 r. w Kowali w 66 domach mieszkało 212 osób. Po wybuchu II wojny światowej już w dniach 7-8 września Kowala została zajęta przez wojska niemieckie. Jednak w parku obok dworu jeszcze w październiku 1939 r. ukrywali się żołnierze polscy. Pomagali im Walewscy i mieszkańcy wsi. Druga wojna światowa w rejonie Kowali przebiegła dosyć spokojnie. Nie było tu wysiedleń i pacyfikacji wsi, jakie dotknęły wiele wsi w regionie radomskim. Jednak Niemcy wybierali kontyngenty żywnościowe i niejednokrotnie dali się we znaki miejscowej ludności. Walewscy w miarę możliwości pomagali uciekinierom, partyzantom i mieszkańcom okolicznych wsi. We dworze Maria Sylwia Walewska zorganizowała tajne nauczanie. W początku lipca 1942 r. Walewscy zostali wysiedleni. Majątek został przejęty w zarząd niemiecki. W 1945 r uległ parcelacji. Walewscy opuścili Kowalę i zamieszkali w Radomiu. Aleksander Walewski zmarł w 1946 r. w Radomiu. Maria Sylwia Walewska podjęła pracę jako nauczycielka, a później jako urzędniczka. Zmarła w 1980 r.

Pomniki i zabytki
* pomnik lotników Franciszka Żwirki i Stanisława Wigury.
* pomnik powstańców poległych w bitwie pod Kowalą w 1863 r.
* Barokowy kościół parafialny św. Wojciecha w Kowali W 1784 r. Kowalę kupił Jan Rogowski herbu Jastrzębiec szambelan królewski, porucznik wojsk polskich. Rogowski przystąpił do budowy drewnianej świątyni, która już w 1790 r. została konsekrowana. Niestety kilka lat później w 1794 r. nowo powstały kościół spłonął od uderzenia pioruna. Niezrażony zniszczeniem kościoła Jan Rogowski rozpoczął budowę, już w innym miejscu nowego kościoła, tym razem murowanego. Według źródeł kościelnych Jan Rogowski zmarł w 1801 r. , jednak spisy szlachty galicyjskiej (Galicja Zachodnia, zabór austriacki) wymieniają go w 1804 r. Pewne jest, że Rogowski nie ukończył budowy kościoła, zrobił w 1806 r. to jego zięć Jan Nepomucen Jasiński mąż Eleonory z Rogowskich. Dnia 19 X 1806 r. nowa świątynia została konsekrowana przez biskupa Jana Kantego Lenczewskiego. Rok później, w 1807 r. zmarła żona Jana Rogowskiego. W kościele znajdują się płyty z epitafiami Jana Rogowskiego i jego żony.
* Cmentarz rzymsko-katolicki Cmentarz w Kowali powstał na początku XIX w. obok kościoła parafialnego p.w. św. Wojciecha. Do dziś zachowało się kilkanaście zabytkowych pomników miejscowych ziemian - właścicieli majątków ziemskich w Kowali, Kosowie, Młodocienie, Maliszewie, Rożkach i Rudzie Wielkiej. Są tu m.in. groby rodzin Gosławskich, Bukowieckich, Straży-Majewskich, Ekiertów, Cywińskich, Niecieckich, Kiedrzyńskich, Przychodzkich, Rogowskich, Jasieńskich, Deskurów.
Na cmentarzu znajdują sie ponadto:
* pomnik bojowników o wyzwolenie kraju rozstrzelanych przez okupanta hitlerowskiego we wsi Romanów w 1943 r.
* pomnik nieznanego żołnierza poległego we wrześniu 1939 r.

* * *